KÝ ỨC VỀ ĐỨC TỔNG GIÁM MỤC PHAOLÔ NGUYỄN VĂN BÌNH
CON NGƯỜI CỦA TƯƠNG QUAN
ĐỂ KÍNH NIỆM LỂ GIỖ 20 NĂM ĐỨC CỐ TỔNG GIÁM MỤC từ giã quê hương trần thế để bước vào quê hương vĩnh cửu, chúng ta cùng nhau trân trọng gợi lại hành trình cuộc đời của Ngài: 85 năm làm con Chúa, 50 năm linh mục, 40 năm Giám Mục, được Giáo hội Việt Nam tôn kính là một Mục Tử sáng suốt và tinh tế, một hiền phụ mẫn cảm và khoan dung, một công dân ưu tú. Ngài là điểm hội tụ của những mối tương quan phong phú và tế nhị mà chúng ta cung kính gợi lại trong tâm tình cảm tạ tri ân. Ngài là điểm hội tụ của nhiều mối tương quan nòng cốt sau đây:
TƯƠNG QUAN VỚI QUÊ CHA ĐẤT TỔ
Mục tử của chúng ta có một trái tim thiết tha gắn bó với vận mệnh của quê hương:
Giai đoạn quê hương thống nhất, sau những ngày đổi đời sôi động, vị Chủ Chăn gởi cho linh mục tu sĩ, giáo dân ngày 12/6/1975 những lời tâm huyết sau đây:
“Nhiệm vụ chúng ta lúc này là ở giữa đồng bào, xây dựng quê hương đổ nát về tinh thần cũng như vật chất mấy chục năm chiến tranh tàn phá. Chúng ta sẽ sống như những chứng nhân, loan báo một trời mới đất mới… Chúng ta đón nhận cuộc giải phóng như một hồng ân.”
Để cùng nhau nhận định tình thế hầu tìm những giải đáp thoả đáng, theo ánh sáng Tin Mừng, qua những buổi họp thường xuyên hàng tháng của nhóm Liên Tu Sĩ nam nữ, Đức Tổng luôn có mặt để góp nhặt thông tin, hướng dẫn, khuyến khích, động viên và mạnh mẽ vạch nên một định hướng tích cực:
“Bây giờ hơn bao giờ hết, người công giáo, giáo dân, linh mục cũng như tu sĩ phải nhìn về phía trước, kết hợp mọi cố gắng của mình với dân tộc để xây dựng một Việt Nam giàu mạnh, đầy Tình Thương.”
Trong bài phát biểu nhân ngày Lễ Quốc Khánh đầu tiên sau ngày đất nước thống nhất, ngài nhấn mạnh: “Người công giáo gặp Chúa trong lòng dân tộc. Đức Tin không góp phần xây dựng trần thế là một Đức Tin chết.”
Lời này đã trở thành một châm ngôn được ghi lòng tạc dạ trong số đông người công giáo của Giáo phận.
Chúng ta phãi nỗ lực tối đa để góp phần vào công cuộc Hoà giải và hoà hợp dân tộc, phát động Tình thương, lòng tha thứ và quảng đại. Chúng ta phải làm hết những gì để mọi anh em đồng bào hiểu nhau hơn.
Tất cả những gì liên quan đến công ích chúng ta hãy tích cực tham gia như những công dân gương mẫu.
TƯƠNG QUAN VỚI NGƯỜI THIẾU THỐN NGHÈO NÀN
Để đáp lời kêu gọi của Chính quyền là nên xa rời đô thị đông dân để đi khai hoang, đến các vùng khô cằn hẻo lánh, lao động sản xuất để “xóa đói giảm nghèo”, Đức Tổng đã lập 2 ban mục vụ làm việc ngay trong phòng ăn của ngài: đó là Mục vụ “Kinh tế mới” và Mục vụ “Lao động sản xuất”, kêu gọi sự tham gia của mọi đồng bào công giáo.
Hiệu quả: có một số không ít giáo dân cũng như tu sĩ nam nữ, tích cực “đổi đời”, dấn thân hòa nhập vào xã hội mới. Chỉ xin gợi lại nơi dây vài thí dụ tiêu biểu nhất trong nhiều gương mặt khác đã “tìm gặp Chúa trong lòng dân tộc”, đó là”:
– 3 nữ tu Tiểu Muội Dòng Charle de Foucault tình nguyện ra đi 3 vùng kinh tế mới.
– Nữ tu Dòng Kín Cát Minh Saigon – đường Tôn Đức Thắng – đã phá vườn hoa của Tu viện để trồng rau, bí bầu, và mỗi sáng một chị nữ tu đạp xe đạp ra khỏi nội vi đi cung cấp rau tươi cho Hợp tác xã phường. Vì số rau này do Nhà Kín sản xuất nên người người chen chúc nhau để giành mua cho được rau xanh Cát Minh không phải thời nào cũng có.
– Một nữ tu (Ánh Tuyết) Dòng Phan Sinh Thừa Sai Đức Mẹ được giao chức Tổng phụ trách các trường Mẫu giáo toàn quận Phú Nhuận. Để đóng góp những dụng cụ thô sơ giúp các lớp cháu nghèo dễ tiếp tu bài học, chị kêu gọi người công giáo cho các giẻ vụn, lon bia, bao thuốc lá, ly nước nhựa,… rồi chị đi xe đạp lếch kếch thu lượm mọi thứ vụn vặt ấy đem về cho các lớp Mẫu giáo nghèo từ sáng sớm, khiến nhiếu người trong quận rất thương cảm, tưởng chị là nữ tu chuyên bán ve chai. Riêng chị thì rất tự hào làm công nhân miễn phí cho các lớp Mẫu giáo quận nhà.
– Một bước đột phá trong giới nữ tu nữa là: vào đầu năm 1979, một cơn lũ lớn gây nhiều tai hại cho vùng đồng bằng sông Cửu Long. Trước lời kêu gọi của Chính quyền và sự động viên của vị Chủ Chăn của Giáo phận TP.HCM, một nhóm Nữ tu liên dòng đã mạnh dạn “phá rào” bước lên sân khấu Nhà hát lớn TP. Đây là lần đầu tiên trong đời tu, các chị đã “bạo phổi” biến thành những “diễn viên đột xuất”, trình bày những vũ khúc, hợp ca, hoạt cảnh, kể cả những trò ảo thuật “mê hồn” như những con chim bồ câu bay ra từ một chiếc ví lẹp xẹp… Các “tài tử nghiệp dư” này đã được những tràng pháo tay hoan hô vang lên từ một khán trường chật ních người mà trên hàng ghế danh dự là Đức Tổng Giám mục ngồi bên cạnh Bí thư Thành Ủy Võ Văn Kiệt và các cán bộ cao cấp của TP.
Kết thúc buổi văn nghệ, bản Hợp ca sau đây nói lên mối dây kế chặt Tình Chúa và Tình người, làm nên:
Mùa Xuân Dân tộc
Người nữ tu hôm nay vui với Xuân dân tộc
Lửa Tin Yêu mạnh mẽ bốc lên cao,
Đây quê hương, Tình Chúa, nghĩa đồng bào,
Niềm hy vọng dạt dào dâng sức sống.
Đã cống hiến đời mình cho Tình lớn,
Quyết tâm vì mọi người ta phấn đấu không ngơi.
Từ nông trường, nhà máy, khắp nơi nơi,
Chung khối óc bàn tay xây đời mới,
Cho người người hạnh phúc sống bên nhau,
Cho non sông xuân về thêm sáng chói,
Cho Tình người thêm thắm thiết bền lâu.
Ngay sau khi buổi trình diễn chấm dứt, Đức Tổng Bình và Bí thư Thành ủy cùng bước lên sân khấu vui tươi bắt tay từng người và nói những lời phấn khởi cảm thông khích lệ.
Những giờ phút trên đã làm ấm lòng vị Chủ chăn, giữa bầu khí chan hòa tình nghĩa của những trái tim đồng cảm với đồng bào, với dân tộc, những trái tim đã thấm nhuần lời của Hiến chế “Vui mừng và Hy vọng” của Công đồng Vatican II: “Vui mừng và hy vọng, âu sầu và lo lắng của con người ngày nay, nhất là người nghèo và đau khổ là vui mừng và hy vọng, ưu sầu và lo lắng của môn đệ Đức Kitô và không gì thực sự là con người mà lại không gieo âm hưởng trong họ.”
Trong tinh thần chia sẻ thân phận của người gặp khó, vị chủ chăn của chúng ta, không chỉ dạy bảo bằng lời huấn đức mà còn tạo điều kiện cụ thể để các linh mục có cơ hội gần gũi, thông cảm với người nghèo, tôn trọng giá trị của lao động tay chân.
Để hiệp thông với đồng bào chân lấm tay bùn, Đức Tổng Bình đã có sáng kiến tổ chức một cuộc Tĩnh tâm linh mục tại nông trường Phạm Văn Cội, huyện Củ Chi. Những ngày vất vả lao nhọc nhưng nặng đầy ý nghĩa.
Trong buổi họp kết thúc 5 ngày cày sâu cuốc bẫm, Đức Tổng đã phát biểu:
“Trước kia, chúng ta cấm phòng trong nhà cửa khang trang, xa cách dân nghèo, chúng ta không thiếu gì. Cấm phòng nơi đây, chúng ta nhìn xung quanh, nào cày bừa, cuốc đất, gánh phân, dưới trời nắng chang chang hay trời mưa ẩm ướt, 8 tiếng một ngày, linh mục nếm một chút nhọc mệt để ý thức phần nào công việc đồng áng, để đồng lao cộng khổ với dân nghèo, hiểu được giá trị của đồng tiền.
Nhờ lao động, chúng ta chia sẻ tình trạng thiếu thốn của đất nước, chấp nhận khó nghèo, không xây cất nhà thờ đồ sộ khi chưa cần đến, đừng tổ chức lễ lạc quá hao tổn.
Tại nông trường, chúng ta chia sẻ miếng cơm, bát nước, chỗ ở chật chội, chiếc chiếu tập thể, ăn uống không nhiều mà vui, cùng làm cùng hát, cùng chia sẻ Lời Chúa trong khung cảnh chật hẹp, vây quanh chủ tế, cùng nhau hiệp nhất trong Thánh Thể… Còn gì quý giá bằng!”
Trước cảnh đồng lao cộng khổ đó, Đức Tổng nói lên cảm nghĩ như sau:
“Thấy linh mục xông xáo lội bùn, bốc đất hăng hái không thua ai, chẳng chút gò ép, miễn cưỡng nhưng vui vẻ đơn sơ, tôi mừng lắm!”
Trên đây chỉ là một vài cố gắng “nhập cuộc” trong bao nhiêu cuộc đổi đời và dấn thân đa dạng khác, được vị lãnh đạo Giáo phận cầm cân nảy mực, và hướng dẫn trong lạc quan và tin tưởng.
Còn về phía Lãnh đạo chính quyền, các vị có những cảm nghĩ gì trước những nỗ lực của người công giáo?
Chúng ta hãy lắng nghe Nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt phát biểu để mừng Lễ Giáng sinh với người công giáo năm 2005 cũng là kỷ niệm 30 năm đất nước Việt Nam hoàn toàn thống nhất.
Xin trích dẫn nguyên văn những lời phát biểu sau đây của Nguyên Thủ Tướng: “Ngày Quốc Khánh 30 năm trước, Tổng Giám mục Nguyễn Văn Bình đã viết trong thư gửi cho linh mục tu sĩ, giáo dân: “Là người công giáo, chúng ta gặp Chúa trong cuộc sống của dân tộc. Và Đức Tin không góp phần xây dựng trần thế là Đức Tin chết.”
Nhớ lại những ngày ấy, thật nhiều hình ảnh đẹp: trên những công trường lao động xây dựng vùng kinh tế mới, làm thủy lợi, tăng gia sản xuất, dân TP trong đó có các vị chức sắc, tu sĩ nam nữ công giáo cùng chia sẻ miếng ăn, viên thuốc và nhiệm vụ lao động. Giới công giáo còn yêu cầu Thành Ủy tạo điều kiện để xây dựng nông trường Củ Chi và tham gia lao động tại nông trường Lê Minh Xuân. Chính nơi đây các linh mục tu sĩ đến tăng gia sản xuất, chia sẻ cuộc sống với nhau, với dân nghèo xung quanh. Cố Tổng Giám mục mặc dầu rất bận rộn , mỗi khi có thể, vẫn dành thì giờ lên nông trường tham gia thao tác.”
Thủ Tướng Võ Văn Kiệt tâm sự:
“Dịp Giáng sinh này đọc lại bức thư của cố Giám mục, tôi có điều kiện suy gẫm đầy đủ về ý thức dân tộc làm nên tầm vóc của Bậc Chân Tu yêu nước ấy. Về phần mình, có dịp gặp gỡ và kết bạn với Cụ, tôi nhận ở nơi Cụ được nhiều tâm tình. Giữa biết bao mặc cảm và ngộ nhận, Cụ đã chia sẻ với một người cộng sản không phải để chiều thời mà để xây dựng trần thế.
Thực sự 30 năm qua, người công giáo, linh mục, tu sĩ đã hòa mình bằng thi hành trách nhiệm người công dân nghiêm túc và chân thành. Đó là một cuộc hòa mình không phải không có khó khăn. Tôi có cảm tưởng Giáo hội công giáo chưa đánh giá đúng mức công lao của cụ Tổng Giám mục.”
Thủ tướng Võ Văn Kiệt đã nhận định rất chính xác: Đức Tổng Giám mục Bình dấn thân cho Đất nước không phải để “chiều thời mà để xây dựng trần thế”. Mặc dầu có lúc bị nghi kỵ hay chống đối vì hiểu lầm thái độ hòa nhập vào xã hội XHCN, vị Chủ chăn của giáo phận không hề nản chí, thối lui hay giận hờn trách móc mà vẫn kiên cường kêu gọi đoàn chiên “Gặp Chúa trong lòng dân tộc”. Nhưng nỗ lực lớn lao đó quả là tiền đề của bức thư lịch sử mà HĐGMVN phát hành 1980 với châm ngôn: “Sống Phúc Âm giữa lòng dân tộc để phục vụ hạnh phúc của đồng bào. Quê hương này là nơi chúng ta được mời gọi để sống làm con của người. Đất nước này là lòng mẹ đã cưu mang chúng ta trong quá trình thực hiện ơn gọi làm con Thiên Chúa.”
TƯƠNG QUAN MỤC VỤ
Với một trái tim sẵn sàng lắng nghe, ngài hết lòng giúp đỡ mọi giới, mọi người.
Đối với giới linh mục, ngài luôn quan tâm khích lệ những khi họ gặp khó khăn. Khi các cha tỏ vẻ lo âu đến gặp ngài, Đức Tổng ân cần hỏi: “Cha có gặp khó khăn gì không? Tôi có thể giúp cha được không?” Khi một linh mục có một lỗi lầm gì, Đức Tổng dùng tình thương mà cảm hóa anh em chứ không bao giờ dùng hình phạt, trách móc.
Trước khi bước vào tuổi bát tuần, thay vì nhận quà mừng thọ, Đức Tổng cho xây cất :
– Một nhà hưu dưỡng cho các linh mục.
– Một văn phòng mục vụ để đón tiếp những ai cần gặp ngài tại Tòa Giám mục.
– Một nhà nghỉ ở Bãi Dâu cho các cha cần dưỡng bệnh và tiếp mọi giáo dân đến hành hương với Đức Mẹ Bãi Dâu.
Năm 2010, Giáo phận mừng 100 năm ngày sinh của Đức Tổng, được nhiều Giám mục, linh mục, tu sĩ, giáo dân hết lòng ngợi khen và cảm tạ Người Cha chung.
“Chúng ta cảm tạ Chúa đã ban cho Tổng Giáo Phận một vị mục tử đầy lòng nhân hậu, lúc nào cũng yêu thương và chăm sóc chu đáo đoàn chiên Chúa giao phó, đã lèo lái con thuyền Giáo phận vượt qua phong ba bão táp để cộng đoàn giáo phận sống trọn vẹn niềm tin của mình. Vì vậy, ngài trở nên bất tử. Ngài là một đại ân nhân của Tổng Giáo phận TP.HCM.” (Lm Inhaxio Hồ Văn Xuân).
Đức Giám Mục Bùi Tuần: “Tôi hết lòng cảm tạ Chúa đã cho Hội Thánh và đất nước một người mở đường… Ngài vừa có cái TÂM vừa có cái TẦM. Tâm là lòng nhân ái bao dung đầy tinh thần hòa giải. Tầm là nhìn từ xa, xuyên suốt các trở ngại hướng về An bình, Yêu thương, hợp tác chân thành trong Bác ái giữa đạo và đời.”
MỐI TƯƠNG QUAN HUYNH ĐỆ LIÊN TÔN
Một trái tim “đoàn kết” hiệp thông với các Tôn giáo bạn.
Tia sáng này phát xuất từ trái tim Đức Tổng Phaolô Bình đã được mô tả trong bài “Một tâm hồn lớn” của nhà báo Chu Trọng Nguyên đăng trong Tập san Công giáo và dân tộc, 1995, dành riêng cho “Đức TGM Phaolô Nguyễn Văn Bình” (tr 116 – 117).
Xin trích dẫn và tóm lược vài đoạn:
Giữa năm 1988, nhà báo đến thăm Đức Tổng Giám Mục, trong lúc ngài đang trò chuyện thân mật với một nhà sư trẻ, thư ký của Hòa Thượng Thích Trí Thủ. Nhà sư này, vừa chăm chú lắng nghe vừa đặt cả hai tay trên đầu gối của Đức Cha.
Thấy rõ mối tương quan cởi mở thân tình giữa nhà sư Phật giáo và vị Giám mục Công giáo, tác giả Chu Trọng Nguyên thường đến trao đổi với Ngài về các Tôn giáo bạn. Theo Đức Tổng, Thiên Chúa toàn trí toàn năng mà cũng toàn ái không bao giờ lại hạn chế sự hiện hữu vĩ đại của Ngài chỉ trong một tôn giáo chủ đạo là Kitô giáo… Ở đâu có tình yêu, ở đấy có Thiên Chúa, mà Tình yêu thì được thể hiện muôn hình muôn vẻ, ở muôn thời và muôn nơi, trong câu kinh Bát nhã cũng như trong người nữ tu nghiêng cả cuộc đời mình trên nỗi đau của bệnh nhân phong cùi.”
Tinh thần hòa hợp liên tôn vốn có sẵn trong tâm người mục tử càng được thấm nhuần sâu sắc nhờ ánh sáng của Công đồng Vatican II.
Tại Tòa Giám mục, ngài đã nhiều lần tiếp chuyện các đại biểu tôn giáo trong vui tươi thân mật.
Năm 1963, sau buổi hàn huyên với các Đạo huynh Cao Đài và các Tôn giáo khác, ngài đã chụp hình lưu niệm và đặt hình trong phòng tiếp khách Tòa Giám Mục. Chính tình huynh đệ đại đồng liên tôn của ngài là tiền thân của Ban mục vụ Đối thoại Liên Tôn có mặt giữa chúng ta hôm nay.
Chúng ta, đa Tôn giáo nhưng một trái tim.
Chúng ta, những bông hoa sắc màu tuy khác,
Nhưng HƯƠNG LÒNG quyện bên nhau thơm ngát,
Dâng lên trước Tôn Nhan Đấng Chí Tôn.
Chúng ta cung kính cảm tạ Ngài và trong tâm tình hiệp nhất xin cám ơn nhau.
Nt. Mai Thành, CND-CSA
Trình bày trong Đại hội Liên Tôn lần thứ V (27/10/2015)